विलोम शब्द किसे कहते हैं? Opposite Words in Hindi, Vilom shabd in hindi
विलोम का अर्थ उल्टा होता है । जब कोई शब्द किसी शब्द का उल्टा या विपरीत अर्थ होता है तो उस शब्द को विलोम शब्द कहते हैं अथार्त एक – दूसरे के विपरीत या उल्टा अर्थ देने वाले शब्दों को विलोम शब्द कहते हैं। इसे विपरीतार्थक शब्द भी कहते हैं।
विलोम शब्द संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण व क्रिया में किसी का भी हो सकता है। यह आवश्यक नहीं है की सभी शब्दों का विलोम शब्द भी होगा कई शब्दों का विलोम शब्द नहीं होता है जैसे – नदी, सड़क, किताब आदि।
विलोम शब्द बनाने के नियम
- लिंग परिवर्तन से – कई शब्दों के विलोम उनके लिंग परिवर्तन से बनते हैं अर्थात स्त्री लिंग को पुलिंग व पुलिंग को स्त्री लिंग बनाने से संबंधित शब्द का विलोम शब्द हो जाता है
जैसे – भाई – बहन , राजा -रानी , चाचा – चाची, वर-वधू , लड़का-लडकी , गाय-बैल आदि। - उपसर्ग के प्रयोग से – कई शब्दों के विलोम उनके शुरुआत में उपसर्ग जोड़ने से बनाए जाते हैं
जैसे – आस्था-अनास्था, स्वस्थ-अस्वस्थ, सफल – असफल, धर्म – अधर्म, मान – अपमान आदि। - उपसर्ग बदलने से – किसी शब्द का उपसर्ग बदलने से उसका अर्थ भी बदल जाता है और उपसर्ग बदल कर कई बार शब्द का अर्थ उसके विपरीत भी हो जाता है।
जैसे – उत्तीर्ण – अनुतीर्ण, उत्कर्ष – अपकर्ष, आदान – प्रदान, इच्छा – अनिच्छा आदि। - उपसर्ग की तरह प्रयोग होने वाले शब्दों के बदलने से – कई ऐसे शब्द होते है जो उपसर्ग नहीं होते है लेकिन उपसर्ग के समान किसी शब्द के प्रारंभ में लगाए जाते है इनमे परिवर्तन से भी विलोम शब्द बनाए जाते हैं।
जैसे – एकतंत्र-बहुतंत्र , विशालकाय-लघुकाय, अल्पसंख्यक-बहुसंख्यक आदि । - नञ् समास के प्रयोग से –
जैसे – आदि-अनादि , संभव-असंभव , आस्तिक-नास्तिक , अनाथ-सनाथ आदि। - अलग जाति के शब्दों से – कई शब्दों के विलोम शब्द उस शब्द से बिल्कुल भिन्न होते है अर्थात उनके विलोम मूल शब्द के कुछ जोड़ या घटाकर नहीं बनाए जाते हैं
जैसे – दिन – रात, हार – जीत, पाप – पुण्य, उल्टा – सीधा आदि।
विलोम शब्द के उदाहरण – Examples of Antonyms in Hindi
| शब्द | विलोम |
|---|---|
| अँधेरा | उजाला |
| अंकुश | निरंकुश |
| अंत | आदि |
| अंतर | बाह्य |
| अंतरंग | बहिरी |
| अंदर | बाहर |
| अंदरूनी | बाहरी |
| अंधकार | प्रकाश |
| अंशतः | पूर्णतः |
| अंसंतुष्ट | संतुष्ट |
| अकर्त्तव्य | कर्त्तव्य |
| अकर्मण्य | कर्मण्य |
| अकलुष | कलुष |
| अकाल | सुकाल |
| अकेला | साथ |
| अक्रूर | क्रूर |
| अक्षम | सक्षम |
| अखाद्य | खाद्य |
| अगम | सुगम |
| अगला | पिछला |
| अग्नि | जल |
| अग्रज | अनुज |
| अग्रज | अनुज |
| अग्राह्य | ग्राह्य |
| अग्रिम | अन्तिम |
| अघ | अनघ |
| अघम | उत्तम |
| अचर | चर |
| अचल | चल |
| अचेत | सचेत |
| अच्छा | बुरा |
| अतिवृष्टि | अनावृष्टि |
| अत्यधिक | अत्यल्प |
| अत्र | तत्र |
| अदोष | सदोष |
| अधम | उत्तम |
| अधर्म | धर्म |
| अधिक | न्यून |
| अधिकतम | न्यूनतम |
| अनंत | अंत |
| अनभिज्ञ | भिग |
| अनभिज्ञ | अभिज्ञ |
| अनय | नय |
| अनवसर | सुअवसर |
| अनागत | आगत |
| अनातुर | आतुर |
| अनाथ | सनाथ |
| अनाहूत | आहुत |
| अनिच्छा | इच्छा |
| अनित्य | नित्य |
| अनिष्ट | इष्ट |
| अनुकूल | प्रतिकूल |
| अनुचित | उचित |
| अनुज | अग्रज |
| अनुपस्थित | उपस्थित |
| अनुरक्त | विरक्त |
| अनुराग | विराग |
| अनुर्तीण | उर्तीण |
| अनुलोम | विलोम |
| अनेक | एक |
| अन्तरंग | बहिरंग |
| अन्धकार | प्रकाश |
| अपकार | उपकार |
| अपकीत्ति | सुकीर्ति |
| अपचय | उपचय |
| अपचार | उपचार |
| अपना | पराया |
| अपमान | सम्मान |
| अपराधी | निर्दोष, निरपराध |
| अपराह्न | पूर्वाह्न |
| अपव्यय | मितव्यय |
| अपूर्ण | पूर्ण |
| अपेक्षा | उपेक्षा |
| अपेक्षा | नगद |
| अपेक्षा | उपेक्षा |
| अपेक्षित | अनपेक्षित |
| अपेक्षित | उपेक्षित |
| अप्रत्यक्ष | प्रत्यक्ष |
| अप्रसन्न | प्रसन्न |
| अप्रिय | प्रिय |
| अबला | सबला |
| अभिज्ञ | अनभिज्ञ |
| अभिमुख | विमुख |
| अभीष्ट | अन्भिष्ट |
| अभ्यंतर | बाहूय |
| अभ्यस्त | अनभ्यस्त |
| अमंगल | मगल |
| अमर | मर्त्य |
| अमावस्या | पूर्णिमा |
| अमृत | विष |
| अरुचि | रुचि |
| अरूचि | सुरूचि |
| अर्थ | अनर्थ |
| अर्पण | ग्रह्र्ण |
| अर्पित | गृहीत |
| अर्वाचीन | प्राचीन |
| अलौकिक | लौकिक |
| अल्प | अधिक |
| अल्पकालीन | दीर्घकालीन |
| अल्पज्ञ | बहुज्ञ |
| अल्पसंख्यक | बहुसंख्यक |
| अल्पायु | दीर्घायु |
| अवनत | उन्नत |
| अवरोह | आरोह |
| अवलम्ब | निरालम्ब |
| अशुभ | शुभ |
| असंतोष | संतोष |
| असभ्य | सभ्य |
| असमय | सुसमय |
| असली | नकली |
| असाधारण | साधारण |
| अस्त | उदय |
| अस्ताचल | उदयाचल |
| आकर्ष | विकर्ष |
| आकर्षण | विकर्षण |
| आकाश | पाताल |
| आगत | अनागत |
| आगमन | गमन |
| आगामी | गत |
| आगामी | विगत |
| आग्रह | दुराग्रह |
| आचार | अनाचार |
| आच्छादित | अनाछ्दित |
| आजादी | गुलामी |
| आज्ञा | अवज्ञा |
| आत्मा | परमात्मा |
| आदत्त | प्रदत्त |
| आदत्त | प्रदत्त |
| आदर | अनादर |
| आदर | अनादर |
| आदर्श | यथार्थ |
| आदान | प्रदान |
| आदि | अंत |
| आद्र | शुष्क |
| आधार | निराघार, अनाधार |
| आधुनिक | प्राचीन |
| आधुनिक | प्राचीन |
| आध्यात्मिक | भौतिक |
| आध्यात्मिक | आधिभौतिक |
| आमिष | निरामिष |
| आय | व्यय |
| आरम्भ | अंत |
| आरूढ़ | अनारूढ़ |
| आरोह | अवरोह |
| आरोही | अवरोही |
| आलोक | अंधकार |
| आवक | जावक |
| आवश्यक | अनावश्यक |
| आवाहन | विसर्जन |
| आवृत्त | अनावृत |
| आशा | निराशा |
| आशीर्वाद | अभिशाप |
| आसक्त | अनाशक्त |
| आस्तिक | नास्तिक |
| आस्था | अनास्था |
| आहार | अनाहार |
| इच्छा | अनिच्छा |
| इति | अथ |
| इश्वर | अनीश्वर |
| इष्ट | अनिष्ट |
| इहलोक | परलोक |
| ईद | मुहरंम |
| ईमानदार | बेईमान |
| ईर्ष्या | प्रेम |
| ईश्वर | अनीश्वर |
| उग्र | सौम्य |
| उचित | अनुचित |
| उचित | अनुचित |
| उच्च | निम्न |
| उतर | दक्षिण |
| उतार | चढाव |
| उतीर्ण | अनुत्तीर्ण |
| उत्कर्ष | अपकर्ष |
| उत्कृष्ट | निकृष्ट |
| उत्तम | अधम |
| उत्तम | अधम |
| उत्तरायण | दक्षिणायन |
| उत्थान | पतन |
| उत्थान | पतन |
| उत्पतन | निपतन, अवतरण |
| उत्साह | निरुत्साह, अनुत्साह |
| उदय | अस्त |
| उदात्त | अनुदात्त |
| उदार | अनुदार |
| उदित | अस्त |
| उदीची | प्रतीची |
| उद्धत | विनीत |
| उद्यमी | आलसी |
| उधार | नगद |
| उधार | नकद |
| उन्नति | अवनति |
| उन्मुख | विमुख |
| उपकार | अपकार |
| उपकारक | अपकारक |
| उपचार | अपचार |
| उपजाऊ | बंजर |
| उपयुक्त | अनुपयुक्त |
| उपयुक्त | अनुपयुक्त |
| उपयोग | दुरुपयोग |
| उपयोगी | अनुपयोगी |
| उपर्सग | प्रत्यय |
| उपस्थित | अनुपस्थित |
| उपाय | निरुपाय |
| उर्वर | ऊसर |
| उषा | संध्या |
| ऊँचा | नीचा |
| ऊपर | नीचे |
| ऊर्ध्वमुख | अधोमुख |
| ऊसर | उपजाऊ |
| ऋजु | कुटिल, वक्र |
| ऋणात्मक | धनात्मक |
| एक | अनेक |
| एकतंत्र | बहुतंत्र |
| एकता | अनेकता |
| एकमुखी | बहुमुखी |
| एकांगी | सर्वांगीण |
| एड़ी | चोटी |
| ऐक्य | अनैक्य |
| ऐतिहासिक | अनैतिहासिक |
| ऐश्वर्य | अनैश्वर्य |
| औचित्य | अनौचित्य |
| औपचारिक | अनौपचारिक |
| कंटक | निष्कंटक |
| कठोर | दयालु |
| कड़वा | मीठा |
| कनिष्ठ | ज्येष्ठ |
| कपटी | निष्कपट |
| कपूत | सपूत |
| कम | अधिक, ज्यादा |
| कमजोर | ताकतवर |
| कर्मण्य | अकर्मण्य |
| कलुष | निष्कलुष |
| कसूरवार | बेकसूर |
| कानूनी | गैरकानूनी |
| कान्त | कांता |
| काबिल | नाकाबिल |
| काम | आराम, निष्कत्म |
| कायर | निडर |
| काला | गोरा |
| किनारा | बीच |
| कीर्ति | अपकीर्ति |
| कुकर्म | सुकर्म |
| कुटिल | सरल |
| कुत्सा | प्रशंसा, स्तुति |
| कुपुत्र | सुपुत्र |
| कुपुत्री | सुपुत्री |
| कुमार्ग | सुमार्ग, सन्मार्ग |
| कुरूप | सुरूप, सुन्दर |
| कुसुम | वज्र |
| कृतज्ञ | कृतघ्न |
| कृत्रिम | प्राकृत |
| कृश | स्थूल |
| कृष्ण | शुक्ल |
| कोमल | कठोर |
| क्रिया | प्रतिक्रिया |
| क्रुद्ध | शांत |
| क्रेता | विक्रेता |
| क्रोध | क्षमा |
| क्रोधी | अक्रोधी, प्रस्रन्न |
| क्षणिक | शाश्वत |
| क्षणिक | शाश्वत |
| क्षुद्र | महान् |
| खंडन | मंडन |
| खद्य | अखाद्य |
| खरा | खोटा |
| खरीद | बिक्री |
| खल | सज्जन |
| खिलना | मुरझाना |
| खीजना | रीझना |
| खुला | बंद |
| खुश | नाखुश |
| खुशकिस्मत | बदकिस्मत |
| खुशनसीब | बदनसीब |
| खुशबु | बदबू |
| खुशी | गम |
| खेद | प्रसन्नता |
| खोलना | बाँधना |
| गंभीर | चंचल |
| गगन | धरा, पृथ्वी |
| गड़बड़ | सही |
| गणतंत्र | राजतन्त्र |
| गत | आगत |
| गद्य | पद्य |
| गन्दा | साफ़ |
| गमन | आगमन |
| गरमी | सरदी |
| गरल | सुधा, अमृत |
| गरीब | अमीर, धनी |
| गलत | सही |
| गहरा | छिछला |
| गाँव | शहर |
| गाड़ना | उखाडना |
| गाढा | पतला, तनु |
| गीला | सूखा |
| गुण | दोष, अवगुण |
| गुणी | निर्गुणी, दोषी |
| गुप्त | प्रकट |
| गुरु | लघु, शिष्य |
| गूढ़ | प्रकट |
| गृहस्थ | सन्यासी |
| गृही | त्यागी, सन्यासी |
| गेय | अगेय |
| गोचर | अगोचर |
| गोरक्षक | गोभक्षक |
| गौण | प्रमुख प्रधान |
| गौरव | लाघव |
| ग्रस्त | मुक्त |
| ग्रहण | त्याग |
| ग्राम | नगर |
| ग्रामीण | शहरी |
| ग्रामीण | शहरी |
| ग्राम्य | शिष्ट |
| ग्रास | मोक्ष |
| ग्राह्य | त्याज्य |
| घटना | बढना |
| घटाव | जोड़ |
| घटिया | बढिया |
| घर | बाहर |
| घरेलू | बाहरी |
| घात | प्रतिघात |
| घात | प्रतिधात |
| घृणा | प्रेम |
| घृणा | प्रेम |
| चचल | स्थिर |
| चढ़ाव | उतार |
| चतुर | मुर्ख |
| चपल | गंभीर |
| चमकदार | चमकहीन |
| चय | अपचय |
| चर | अचर |
| चल | अचल |
| चाँदनी | अँधेरी |
| चालक | बेवकूफ |
| चालू | सुस्त, बंद |
| चाह | अनचाह |
| चाहा | अनचाहा |
| चिंतत | निश्चिन्त |
| चुस्त | ढीला |
| चेतन | अचेतन |
| चोर | साधु |
| छली | निश्चल |
| छूट | कैद |
| छूत | अछूत |
| छेद्य | अछेद्य |
| जंगम | स्थावर |
| जंगल | मरुभूमि |
| जंगली | पालतू |
| जटिल | सरल |
| जड़ | चेत्तन |
| जनता | सरकार |
| जन्म | मृत्यु |
| जब | तब |
| जमीन | आसमान |
| जय | पराजय |
| जल | थल |
| जल्लाद | देवता |
| जवानी | बुढ़ापा |
| जागरण | निद्रा |
| जागृति | सुषुप्ति |
| जाग्रत | सुषुप्त |
| जाड़ा | गर्मी |
| जात | परजात |
| जीना | मरना |
| जीव | निर्जीव |
| जीवन | मरण |
| जीवात्मा | परमात्मा |
| जीवित | मृत |
| जेय | अजेय |
| जोड़ | घटाव |
| ज्ञान | अज्ञान |
| ज्येष्ठ | कनिष्ठ |
| ज्योति | तम, तिमिर |
| ज्योतिर्मय | तपोमय |
| ज्वार | भाटा |
| झगड़ा | मेल, मिलाप |
| झूठ | सच |
| झूठा | सच्चा |
| झोपडी | महल |
| ठोस | तरल |
| डरपोक | निडर, साहसी |
| ढलना | चढ़ना |
| ढीठ | संकोची |
| तम | आलोक |
| तरल | ठोस |
| तरुण | वृद्ध |
| ताप | शीत |
| तामसिक | सात्विक |
| तारीफ | शिकायत |
| तिक्त | मधुर |
| तिमिर | प्रकाश, ज्योति |
| तीक्ष्ण | कुँठित |
| तीव्र | मंद |
| तुकांत | अतुकांत |
| तुक्ष | महान् |
| तृषा | तृप्ति |
| त्तटस्थ | पक्षपाती |
| त्यागी | स्वार्थी |
| त्याज्य | अत्याज्य |
| थोक | खुदरा |
| थोड़ा | बहुत |
| दंड | पुरस्कार |
| दक्षिण | उत्तर, वाम |
| दयालु | निर्दयी |
| दिन | रात |
| दिनचर्या | रात्रिचर्या |
| दिवा | रात्रि |
| दीर्घ | हस्व |
| दुराचारी | सदाचारी |
| दुर्गति | सद्गति |
| दुर्बल | सबल |
| दुर्भाग्य | सौभाग्य |
| दुर्लभ | सुलभ |
| दुष्ट | सज्जन |
| दूषित | स्वच्छ |
| दृढ़ | विचलित |
| दृश्य | अदृश्य |
| देय | अदेय |
| देव | दानव |
| देवता | राक्षस |
| देवत्व | दानवत्व |
| देहाती | शहरी |
| दोष | गुण |
| दोषी | निर्दोष |
| धनवान | निर्धन, दरिद्र |
| धर्म | अधर्म |
| धीर | अधीर |
| धूप | छाँह |
| नकली | असली |
| नख | शिख |
| नजदीक | दूर |
| नज़रबंद | नजरमुक्त |
| नफा | नुकसान |
| नम | शुष्क, खुश्क |
| नमकहराम | नमकहलाल |
| नमाज | कलमा |
| नया | पुराना |
| नर | नारी, मादा |
| नराघम | नरोत्तम |
| नवीन | प्राचीन |
| नश्वर | अनश्वर, शाश्वत |
| नागरिक | ग्रामीण |
| नापाक | पाक |
| नास्तिक | आस्तिक |
| निंदा | स्तुति |
| निगलना | उगलना |
| निजी | सरकारी, सार्वजनिक |
| निडर | डरपोक |
| नित्य | अनित्य |
| निदा | स्तुति |
| निद्रा | जागरण |
| निरक्षर | साक्षर |
| निरर्थक | सार्थक |
| निरामिष | सामिष |
| निर्जीव | सजीव |
| निर्दोष | सदोष |
| निर्मल | मलिन |
| निर्माण | विनाश |
| निर्लज्ज | सलज्ज |
| निशीथ | मध्याहृ |
| निश्चेष्ट | सचेष्ट |
| निषिद्ध | विहित |
| निष्काम | सकाम |
| नीरस | सरस |
| नूतन | पुरातन |
| नूतन | पुरातन |
| नेकी | बदी |
| नेम | कुनेम |
| नैतिक | अनैतिक |
| नैसर्गिक | कृत्रिम |
| न्याय | अन्याय |
| न्यून | अधिक |
| पंडित | मूर्ख |
| पक्ष | विपक्ष |
| पतन | उत्थान |
| पता | खोज, लापता |
| परतंत्र | स्वतंत्र |
| परमार्थ | स्वार्थ, आत्मार्थ |
| पराजय | जय |
| पराया | अपना |
| परिश्रम | विश्राम |
| परिश्रमी | आलसी, कामचोर |
| परोपकारी | स्वार्थी |
| पवित्र | अपवित्र |
| पाप | पुण्य |
| पालक | संहारक |
| पुरुष | स्त्री |
| पुष्ट | अपुष्ट, क्षीण |
| पूरब | पश्चिम |
| पूरा | अधुरा |
| पूर्णता | अपूर्णता |
| पूर्णिमा | अमावस्या |
| पोषक | शोषक |
| प्रकट | गुप्त |
| प्रकाश | अंधकार |
| प्रख्यात | अख्यात |
| प्रघान | गौण |
| प्रज्ञ | मूढ़ |
| प्रतिकूल | अनुकूल |
| प्रतीची | प्राची |
| प्रत्यक्ष | परोक्ष |
| प्रथम | अंतिम |
| प्रदोष | प्रत्युष |
| प्रयोग | अप्रयोग |
| प्रलय | सृष्टि |
| प्रवृत्ति | निवृति |
| प्रशंसा | निंदा |
| प्रश्न | उत्तर |
| प्रसाद | विषाद, कोप |
| प्रस्कूटित | सकुंचित |
| प्रस्थान | आगमन |
| प्राकृतिक | अप्राकृतिक |
| प्राण | निष्प्राण |
| प्रातः | सायं |
| प्राप्त | अप्राप्त |
| प्राय: | विरला |
| प्रारंभ | अंत |
| प्रारंभिक | अंतिम |
| प्रेम | घृणा |
| फलदायक | निष्कल |
| फायदा | नुकसान |
| बंधन | मुक्ति |
| बच्चा | बुढा |
| बढ़िया | घटिया |
| बर्बर | सभ्य |
| बलवान | बलहीन |
| बली | निर्बल |
| बसाना | उजाड़ना |
| बहिरंग | अंतरंग |
| बहिष्कार | स्वीकार |
| बहुत | थोडा |
| बाढ़ | सूखा |
| बालक | बालिका |
| बालक | वृद्ध |
| बीमार | स्वस्थ |
| बुद्धिमान | बुद्धिहीन, मूर्ख |
| बुराई | भलाई |
| बेगम | बादशाह |
| बैर | मित्रत्ता |
| भक्षक | रक्षक |
| भद्र | अभद्र |
| भय | साहस |
| भरा | खाली |
| भला | बुरा |
| भाग्य | अभाग्य |
| भारतीय | अभारतीय, विदेशी |
| भाव | अभाव |
| भूत | भविष्य |
| भेद | अभेद |
| भोगी | योगी |
| भौतिक | आध्यात्मिक |
| मंगल | अमंगल |
| मधुर | कटु |
| मनुष्य | पशु, राक्षस |
| मनुष्यता | पशुत्ता |
| मरना | जीना |
| मलिन | निर्मल |
| महँगा | सस्ता |
| महात्मा | दुरात्मा |
| माता | पिता |
| मान | अपमान |
| मानव | दानव |
| मामूली | गैरमामूली |
| मालिक | नौकर |
| मितव्यय | अपव्यय |
| मितव्ययी | अपव्यथी |
| मित्र | शत्रु |
| मिथ्या | सत्य |
| मिलन | विरह |
| मीठा | तीखा |
| मुख | पृष्ठ, प्रत्तिमुख |
| मुख्य | गौण |
| मुनाफा | नुकसान |
| मुमकिन | नामुमकिन |
| मूक | वाचाल |
| मूक | वाचाल, मुखर |
| मृत | जीवित |
| मृत्य | अमृत्य, अमर |
| मृदुल | कठोर, निर्मम |
| मेल | बेमेल, झगडा, फूट |
| मेहनती | आलसी |
| मोक्ष | बंधन |
| मोटा | पत्तला |
| मोहयुक्त | निर्मोही |
| मौखिक | लिखित |
| मौन | मुखर |
| यथार्थ | कल्पित. कल्पना |
| यश | अपयश |
| यहाँ | वहाँ |
| युद्ध | शांति |
| योग | वियोग |
| योग्य | अयोग्य |
| रंगीन | रंगहीन. बेरंग |
| रक्षक | भक्षक |
| रचना | ध्वंस |
| रत | विरत |
| राग | विराग |
| रागी | विरागी |
| राजतंत्र | जनतंत्र, प्रजातंत्र |
| राजा | रानी |
| राति | रक |
| राम | रावण |
| रिक्त | पूर्ण |
| रुग्ण | स्वस्थ |
| रुग्ण | नीरोग |
| रूपवान | कृरूप |
| रेगिस्तान | नखलिस्तान |
| रोगी | नीरोग |
| रोपण | उन्मूलन |
| लक्षण | कुलक्षण |
| लक्षित | अलक्षित |
| लचीला | कठोर |
| लड़ना | मिलना |
| लधु | दीर्घ, महत् |
| लहू | पसीना |
| लाभ | हानि |
| लालची | संतुष्ट |
| लिखित | मौखिक |
| लिप्त | अलिप्त |
| लुप्त | प्रकट |
| लेन | देन |
| लेना | देना |
| लोक | परलोक |
| लोभ | त्याग |
| लौकिक | अलौकिक |
| लौह | स्वर्ण |
| वक्र | सरल |
| वक्र | ऋजु |
| वन | मठ |
| वन | मरु |
| वरदान | अभिशाप |
| वसंत | पतझर |
| वाचाल | मूक |
| वाद | प्रतिबाद |
| विकर्ष | आकर्ष |
| विकर्षण | आकर्षण |
| विकसित | अविकसित |
| विकास | ह्रास |
| विकासशील | अविकासशील |
| विकीर्ण | संकीर्ण |
| विक्रय | क्रय |
| विख्यात | कुख्यात |
| विजय | पराजय |
| विद्वान | मूर्ख |
| विधवा | सधवा |
| विधि | निषेध |
| विनाश | निर्माण |
| विपति | संपति |
| विपद | सम्पद |
| विपन्न | सम्पन्न |
| विपुल | न्यून |
| विफलता | सफलता |
| विमुख | उन्मुख |
| विमुख | सम्मुख |
| वियोग | संयोग |
| वियोग | मिलन |
| विरह | मिलन |
| विरोध | समर्थन |
| विलास | तपस्या |
| विवाद | निर्विवाद |
| विशालकाय | लघुकाय |
| विशिष्ठ | साधारण |
| विशेष | सामान्य |
| विश्लेषण | संश्लेषण |
| विश्वास | अविश्वास |
| विष | अमृत |
| विषम | सम |
| विसर्जन | सर्जन |
| विसर्जन | अहान |
| विस्तीर्ण | संकीर्ण |
| वीर | कायर |
| वृष्टि | अनावृष्टि |
| वृहत | लघु |
| वैतनिक | अवैतनिक |
| वैध | अवैध |
| वैधानिक | अवैधानिक |
| वैभव | दरिद्रत्ता |
| वैर | मित्रता, दोस्ती |
| व्यय | आय |
| शाकाहारी | मांसाहारी |
| शाम | सुबह |
| शासक | शासित |
| शिक्षित | अशिक्षित |
| शिष्ट | अशिष्ट |
| शीत | उष्ण |
| शीत | उष्ण |
| शुभ | अशुभ |
| शुष्क | आर्द्र |
| संकल्प | विकल्प |
| संकीर्णि | विस्तीर्ण |
| संकोच | असंकोच |
| संक्षेप | विस्तार |
| संगत | असंगत |
| संघटन | विघटन |
| संजीव | निर्जीव |
| संतोष | असंतोष |
| संधि | विच्छेद |
| संन्यासी | गृहस्थ |
| संयोग | वियोग |
| सकर्म | निष्कर्म |
| सकाम | निष्काम |
| सक्रिय | निष्क्रय |
| सक्षम | अक्षम |
| सखा | शत्रु |
| सगुण | निर्गुण |
| सच | झूठ |
| सजल | निर्जल |
| सजीव | निर्जीव |
| सज्जन | दुर्जन |
| सत्कर्म | दुष्कर्म |
| सत्कार | तिरस्कार |
| सदय | निर्दय |
| सदाचार | दुराचार |
| सनाथ | अनाथ |
| सन्तोष | असन्तोष |
| सपूत | कपूत |
| सफल | असफल |
| सफल | विफल |
| सबल | दुर्बल |
| सबल | निर्बल |
| सभय | निर्भय |
| सभ्य | असभ्य |
| सम | विषम |
| सम्मान | अपमान |
| सम्मुख | विमुख |
| सहयोगी | प्रतियोगी |
| साकार | निराकार |
| साक्षर | निरक्षर |
| सादर | निरादर |
| साधु | असाधु |
| सापेक्ष | निरपेक्ष |
| सामान्य | विशिष्ट |
| सार्थक | निरर्थक |
| सावधान | असावधान |
| सुकर्म | कुकर्म |
| सुकाल | अकाल |
| सुख | दुःख |
| सुगंध | दुर्गन्ध |
| सुगम | दुर्गम |
| सुजन | दुर्जन |
| सुदूर | अदूर |
| सुधा | गर्ल |
| सुन्दर | असुंदर |
| सुपथ | कुपथ |
| सुपरिणाम | दुष्परिणाम |
| सुपुत्र | कुपुत्र |
| सुबह | शाम |
| सुमति | कुमति |
| सुर | असुर |
| सुलभ | दुर्लभ |
| सुशील | दुःशील |
| सुसंसगति | कुसंगति |
| सृष्टि | प्रलय |
| सौभाग्य | दुर्भाग्य |
| सौभाग्य | दुर्भाग्य |
| सौम्य | असौम्य |
| स्तुति | निन्द |
| स्त्री | पुरुष |
| स्थिर | चंचल |
| स्थूल | सूक्ष्म |
| स्मरण | विस्मरण |
| स्वकीया | परकीया |
| स्वजाति | विजाति |
| स्वतन्त्रा | परतन्त्रा |
| स्वदेश | विदेश |
| स्वदेशी | परदेशी |
| स्वधर्म | विधर्म |
| स्वप्न | जागरण |
| स्वस्थ | अस्वस्थ |
| स्वाधीन | पराधीन |
| स्वामी | सेवक |
| स्वार्थ | निस्वार्थ |
| हर्ष | शोक |

